Dokuz Eylül Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Tarih Anabilim Dalında kaleme alınan bir doktora tezinde, Amerikan Protestan misyonerlik teşkilatı American Board'un 1860 ile 1927 yılları arasında Bitlis ve civarında yürüttüğü çalışmalar arşiv belgeleri vasıtasıyla ele alındı. Yapılan araştırmada, Bitlis'in ilgili dönemdeki misyonerlik ağında kritik bir merkez konumuna yükseldiği ve buradaki faaliyetlerin eğitim, din ile sosyal yardım kurumları aracılığıyla çevre bölgelere yayıldığı tespit edildi.
Derya Ataş tarafından Doç. Dr. Füsun Çoban Döşkaya'nın danışmanlığında tamamlanan "Amerikan Board Arşiv Belgelerinde Bitlis İstasyonu (1860-1927)" başlıklı çalışma, bölgenin yakın dönemine ışık tutan arşiv kayıtlarını bir araya getirdi. Araştırma bulgularına göre, American Board arşivlerinde Bitlis adına ilk defa 1841 senesinde rastlanırken, Amerikalı misyonerlerin kente yerleşme süreci 1858'de başladı. Bitlis İstasyonu ise 1860 yılında örgütün Doğu Türkiye Misyonu bünyesinde faaliyete geçirildi.
İncelemede, Bitlis merkezli çalışmaların zaman içinde geniş bir coğrafyaya ulaştığı ve istasyonun 20'den fazla dış istasyonla bağ kurduğu ifade edildi. Bu ağın içerisinde günümüz Tatvan coğrafyasında yer alan Shemeram dış istasyonunun da bulunduğu kaydedildi. Teze göre örgütün faaliyetleri yalnızca dinî çalışmalarla sınırlı kalmayarak okullar, yatılı eğitim kurumları, kiliseler ve çeşitli sosyal yardım alanlarıyla desteklendi.
1889 tarihli kayıtlar çalışmaların ulaştığı ölçeği gözler önüne serdi. Buna göre Bitlis İstasyonu 16 dış istasyonla faaliyet yürütürken, dinî çalışmalar 17 ayrı mekânda gerçekleştirildi. Haftalık ibadet ve toplantılara katılım ortalama 1.145 kişiyi bulurken, eğitim kurumlarında 1.027 kişinin öğrenim gördüğü tespit edildi. Ayrıca teşkilatın özellikle Ermeni ve Kürt nüfus üzerinde odaklandığı, eğitim ve dinî kanallar vasıtasıyla bölgede kalıcı bir yapı kurduğu aktarıldı.
Araştırmanın öne çıkan yönlerinden birini de daha önceden okunamadığı belirtilen bazı arşiv belgelerinin güncel teknolojiler ve yapay zekâ destekli deşifre yazılımları yardımıyla okunabilir duruma getirilmesi oluşturdu. Bilkent Üniversitesi Amerikan Board Mikrofilm Arşivi başta olmak üzere pek çok arşiv ve dijital kütüphaneden yararlanılan çalışmada, örgütün yıllık raporları, istatistiki tabloları, yazışmaları ve neşrettiği kitaplar tetkik edildi.
Çalışmada ayrıca Bitlis'te görev yapan misyonerlerden Grace Higley Knapp'in 1919'da yayımlanan "The Tragedy of Bitlis" isimli kitabı da ele alındı. Bölgeden ayrılarak ABD'ye dönen bazı misyonerlerin kaleme aldığı eserlerin, Ermeni diasporasının söylemleri ve Türk-Ermeni ilişkileri üzerinde etkili olduğu değerlendirmesinde bulunuldu. American Board'un Bitlis İstasyonuna dair son arşiv raporlarının 1917 yılına tarihlendiği, istasyonda görev yapan son misyonerin ise 1927'de bölgeden ayrıldığı bildirildi.
